صفا و مروه: چرا این سعی در حج و عمره واجب است؟

صفا و مروه دو مکان در مسجدالحرام هستند که نامشان با یکی از اعمال حج و عمره گره خورده است. زائران در سعی، مسیر بین این دو مکان را طی می کنند. این عمل علاوه بر حکم شرعی، ما را به یاد داستان حضرت هاجر و تلاش او برای پیدا کردن آب برای فرزندش می اندازد.

اما چرا سعی صفا و مروه واجب است؟ داستان این دو مکان چیست و آیه قرآن درباره آن ها چه می گوید؟ برای پاسخ به این سؤال ها، هم باید به آیه ۱۵۸ سوره بقره توجه کنیم و هم با روایت حضرت هاجر آشنا شویم.

چرا سعی صفا و مروه در حج و عمره واجب است؟

سعی بین صفا و مروه یکی از اعمال حج و عمره است. در آیه ۱۵۸ سوره بقره، خداوند صفا و مروه را از شعائر خود معرفی کرده و درباره رفت وآمد میان این دو مکان در حج و عمره سخن گفته است.

در بخشی از آیه آمده است: «إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ»؛ یعنی صفا و مروه از نشانه های الهی هستند. البته برای فهم دلیل شرعی وجوب سعی، نباید فقط به داستان حضرت هاجر یا ترجمه یک عبارت از آیه اکتفا کرد. روایات و توضیحات فقهی هم در روشن شدن این حکم نقش دارند.

داستان حضرت هاجر نشان می دهد که سعی صفا و مروه چه ارتباطی با تلاش برای پیدا کردن آب دارد؛ اما دلیل شرعی وجوب این عمل را باید در آموزه های دینی و منابع فقهی بررسی کرد. اگر درباره شرایط یا جزئیات انجام سعی سؤال دارید، فتوای مرجع تقلید خود را ملاک قرار دهید.

برای آشنایی با ترتیب انجام سعی و نکات عملی آن، مطلب راهنمای سعی در حج و عمره را بخوانید.

داستان صفا و مروه؛ تلاش حضرت هاجر برای پیدا کردن آب

داستان صفا و مروه با نگرانی مادری برای فرزند تشنه اش پیوند خورده است. حضرت هاجر و فرزندش اسماعیل در دره ای بی آب وعلف در مکه زندگی می کردند. وقتی آب همراه هاجر تمام شد و اسماعیل تشنه ماند، هاجر برای پیدا کردن آب یا کسی که بتواند کمک کند، به جست وجو رفت.

او به سمت صفا رفت و از آنجا اطراف را نگاه کرد، اما کسی را ندید. بعد به سوی مروه رفت تا شاید از آنجا نشانه ای از آب یا رهگذری پیدا کند. وقتی چیزی ندید، دوباره مسیر را برگشت و به جست وجویش ادامه داد.

بر اساس روایت ابن عباس در صحیح بخاری، حضرت هاجر هفت بار بین صفا و مروه رفت وآمد کرد. او با وجود نگرانی برای اسماعیل، جست وجو را رها نکرد و از بلندی ها به اطراف نگاه می کرد تا شاید راهی برای پیدا کردن آب پیدا شود.

در ادامه این روایت آمده است که هاجر صدایی شنید و متوجه شد در محل زمزم آب آشکار شده است. او آب را جمع کرد تا بتواند از آن بنوشد و به فرزندش بدهد. به این ترتیب، در روایت مشهور اسلامی، تلاش حضرت هاجر با پیدایش چشمه زمزم پیوند دارد.

امروز زائران هنگام سعی، مسیر بین صفا و مروه را طی می کنند؛ مسیری که داستان تلاش هاجر برای پیدا کردن آب را به یاد می آورد. آشنایی با این داستان کمک می کند زائر بداند این عمل عبادی چه پیشینه ای در سنت اسلامی دارد.

آیه صفا و مروه در قرآن چه می گوید؟

در آیه ۱۵۸ سوره بقره، صفا و مروه از شعائر الهی معرفی شده اند. بخشی از آیه چنین است:

در ادامه آیه، درباره سعی میان صفا و مروه در حج و عمره صحبت شده است. عبارت «گناهی بر او نیست» ممکن است این سؤال را ایجاد کند که آیا سعی اختیاری است؟ برای پاسخ به این سؤال باید به زمینه نزول آیه و توضیحات مفسران توجه کرد؛ این عبارت را نمی توان به تنهایی به معنای اختیاری بودن سعی دانست.

در تفسیر ابن کثیر ذیل آیه ۱۵۸ سوره بقره، درباره زمینه تردید در انجام سعی و توضیح عایشه درباره آیه مطالبی آمده است. این توضیحات به فهم بهتر آیه کمک می کنند. برای آشنایی با جزئیات حکم شرعی سعی نیز باید به منابع فقهی متناسب با مذهب و مرجع تقلید خود مراجعه کنید.

سعی صفا و مروه چه معنایی دارد؟

سعی صفا و مروه فقط پیمودن یک مسیر نیست؛ این عمل، در کنار جایگاه عبادی خود، داستان تلاش حضرت هاجر برای پیدا کردن آب و مراقبت از فرزندش را هم به یاد می آورد.

هاجر در شرایط دشواری قرار داشت، اما برای پیدا کردن آب دست از تلاش نکشید. یادآوری این داستان می تواند زائر را به فکر کردن درباره تلاش، امید و توکل بیندازد. هاجر برای رسیدن به هدفش اقدام کرد و جست وجوی خود را ادامه داد؛ همین بخش از داستان، معنای سعی را برای زائر ملموس تر می کند.

البته این برداشت به این معنا نیست که هر تلاش انسان حتماً به نتیجه ای مطابق خواسته اش می رسد. داستان حضرت هاجر در سنت اسلامی، یادآور تلاش در شرایط دشوار و امید به یاری خداوند است.

تأملی در فضای صفا و مروه

یکی از زائران از تجربه ای در فضای سعی صفا و مروه تعریف می کند. بعد از طواف مستحبی، به طور اتفاقی به طبقه زیرزمین رفت؛ جایی که صفا بزرگ تر به نظر می رسید. همان جا نشست و سوره واقعه را خواند. در آن لحظه، داستان حضرت هاجر و تلاش او برای پیدا کردن آب برای اسماعیل را به یاد آورد. فکر کردن به تشنگی اسماعیل و نگرانی مادرش، ذهن او را به سمت تشنگی کودکان کربلا و رنج مادرانشان برد.

این پیوند میان داستان حضرت هاجر و مصائب کربلا، برداشتی شخصی از آن لحظه بود؛ تداعی ای که از حضور در فضای صفا و مروه و فکر کردن به رنج مادری نگران فرزندش شکل گرفت.

سعی صفا و مروه چند بار انجام می شود؟

سعی صفا و مروه هفت دور دارد. زائر از صفا حرکت می کند و به مروه می رسد؛ این یک دور است. برگشتن از مروه به صفا دور دوم به حساب می آید. این رفت وآمد ادامه پیدا می کند تا دور هفتم در مروه تمام شود.