طواف کعبه در حج و عمره: نحوه انجام، دعاها و مستحبات

طواف کعبه یکی از اصلی ترین و معنوی ترین اعمال حج و عمره است که در آن زائران به نشانه بندگی و اطاعت از خداوند، هفت مرتبه به دور خانه خدا می گردند. این عمل نمادی از یکتاپرستی و تعهد به اطاعت از دستورات الهی است. برای انجام درست طواف باید با محل شروع و پایان، جهت حرکت، جایگاه حجر اسماعیل، شرایط طهارت و نماز طواف آشنا باشید. در ادامه، مراحل طواف و نکات مهم آن را به زبان ساده توضیح می دهیم.

طواف در حج و عمره چیست؟

طواف در لغت به معنای چرخیدن است و در مناسک حج و عمره به هفت دور چرخیدن به دور کعبه با رعایت شرایط و احکام آن گفته می شود. طواف یکی از اعمال اصلی در مناسک حج و عمره است. برای آشنایی با جایگاه طواف در میان مناسک اصلی، ارکان حج و عمره را نیز بشناسید.

معنی طواف کعبه، گشتن به دور خانه خدا با نیت قربت و رعایت شرایط خاص است. هر دور را «شَوط» می نامند و مجموع هفت شوط، یک طواف کامل است. به کسی که دور خانه خدا می گردد «طائف» (طواف کننده) گفته می شود.

طواف از چه زمانی انجام شده است و چه زمانی طواف می کنیم؟

طواف یعنی چه و از چه زمانی انجام شده است؟ طواف به معنای گردیدن به دور کعبه با رعایت شرایط و احکام خاص است و سابقه آن در متون اسلامی به دوران حضرت ابراهیم (ع) و پیش از آن بازمی گردد.

در قرآن کریم نیز به طواف کنندگان خانه خدا اشاره شده است. در سوره حج، آیات ۲۶ و ۲۹، به پاک نگه داشتن خانه خدا برای طواف کنندگان و انجام طواف اشاره شده است. در سنت اسلامی، طواف به عنوان یکی از اعمال مهم حج و عمره ادامه یافته است.

اما چه زمانی طواف می کنیم؟ زمان انجام طواف به نوع مناسک بستگی دارد. در عمره، زائر پس از احرام و ورود به مسجدالحرام، طواف عمره را انجام می دهد و سپس نماز طواف و سعی را به جا می آورد. در حج تمتع نیز طواف های مربوط به حج در مراحل مشخصی از مناسک انجام می شوند. پیش از ورود به مسجدالحرام، بهتر است با نکات مهم قبل از ورود به مسجدالحرام آشنا شوید.

طواف چند دور است؟

طواف کعبه هفت دور است. هر دور از محدوده حجرالاسود آغاز می شود و با رسیدن دوباره به همان محدوده کامل می شود. به دلیل شلوغی شمارش دقیق دورها اهمیت زیادی دارد و زائر باید از ابتدا روش مشخصی برای به خاطر سپردن تعداد دورها داشته باشد.

جهت طواف خلاف عقربه های ساعت است و کعبه باید همیشه در سمت چپ زائر باشد. حجر اسماعیل که چسبیده به کعبه است نیز باید داخل مسیر طواف قرار بگیرد و زائر باید دور آن بچرخد؛ طواف از داخل حجر اسماعیل باطل است.

طواف کعبه چقدر طول می کشد؟

زمان طواف به فاصله زائر از کعبه، میزان شلوغی، سرعت حرکت و شرایط جسمی بستگی دارد؛ بنابراین زمان ثابتی برای هفت شوط نمی‌توان تعیین کرد. زائران سالمند، افراد دارای محدودیت حرکتی یا کسانی که در زمان شلوغی طواف می‌کنند، ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.

نحوه انجام طواف کعبه در حج و عمره

عمل طواف کردن چگونه است؟ طواف با نیت آغاز می شود و زائر از محدوده حجرالاسود حرکت خود را شروع می کند. سپس با قرار دادن کعبه در سمت چپ، هفت شوط کامل به دور کعبه انجام می دهد و پس از پایان طواف، نماز طواف را به جا می آورد. جزئیات هر مرحله را در ادامه می خوانید.

ذکر طواف کعبه

در طواف کعبه ذکر و دعا خواندن مستحب است و برای هر یک از هفت دور، ذکر واجب و یکسانی تعیین نشده است. زائر می تواند دعاها و ذکرهای معتبر را بخواند و در کنار آن برای نیازهای خود دعا کند.

• سبحان الله: خداوند از هر عیب و نقصی پاک و منزه است.
• الحمد لله: ستایش مخصوص خداوند است.
• لا اله الا الله: معبودی جز خدای یگانه وجود ندارد.
• الله اکبر: خداوند بزرگ تر (از هر توصیفی) است.

معنی دعای «ربنا آتنا فی الدنیا حسنة...» نیز این است: پروردگارا، در دنیا به ما نیکی عطا کن و در آخرت هم نیکی، و ما را از عذاب آتش نگه دار. این دعا برگرفته از قرآن کریم است. برای متن کامل دعاهای ویژه هر دور (دور اول تا هفتم) می توانید به کتاب مناسک حج مرجع تقلید خود مراجعه کنید.

نماز طواف چند رکعت است و کجا خوانده می شود؟

نماز طواف دو رکعت است و برای هر طواف واجب (طواف عمره، طواف حج و طواف نساء) خوانده می شود. محل آن پشت مقام ابراهیم (ع) است و در صورت ازدحام، می توان آن را در نزدیک ترین مکان ممکن به مقام خواند. حکم نماز طواف مستحبی و جزئیات محل نماز را در رساله مرجع تقلید خود ببینید.

مستحبات و آداب طواف کعبه

در کنار اعمال واجب، رعایت برخی آداب و مستحبات به افزایش ثواب طواف کمک می کند:

• رعایت آرامش و حقوق دیگران: در شلوغی مطاف نباید برای رسیدن به حجرالاسود، بوسیدن کعبه یا عبور از مسیر دیگران به زائران فشار وارد کرد.
• حفظ نظم در مسیر: طواف را با سرعتی انجام دهید که بتوانید مسیر را به شکل منظم ادامه دهید و باعث برخورد یا مزاحمت برای دیگر زائران نشوید.
• دعا کردن و ذکر گفتن: گفتن اذکار و دعاهای مستحب در طول طواف، از آداب این عبادت است.
• پرهیز از گفت وگوی غیرضروری: بهتر است زائر در زمان طواف از صحبت های غیرضروری خودداری کند و توجه خود را به عبادت معطوف داشته باشد.

پس از پایان طواف و نماز طواف، زائر وارد مرحله بعدی مناسک عمره، یعنی سعی بین صفا و مروه می شود.

شرایط طواف واجب با آداب و مستحبات آن متفاوت است؛ موارد زیر را به عنوان اصول کلی در نظر بگیرید و برای جزئیات احکام، به مناسک مرجع تقلید خود مراجعه کنید.

شرایط و واجبات طواف

علاوه بر آداب بالا، طواف واجب شرایطی دارد که رعایت آن ها لازم است:

انواع طواف

طواف ها از نظر زمان و نوع مناسک با یکدیگر تفاوت دارند. برخی از این طواف ها در فقه شیعه و برخی در مناسک اهل سنت کاربرد متفاوتی دارند.

در منابع اهل سنت نیز از طواف قدوم (طواف ورود)، طواف افاضه (زیارت) و طواف وداع (طواف خداحافظی) نام برده می شود.